Chryzantema wielkokwiatowa (uprawa gruntowa i pojemnikowa)

Chrysanthemum × grandiflorum roślina ozdobna

Co zrobić we wrześniu

Co tydzień zaglądaj pod spód: dolne liście i podstawa pędu
Co tydzień sprawdzaj spód najmłodszych liści — rdza biała
Od maja co tydzień sprawdzaj spody liści i pąki — mszyce
W upały oglądaj liście przez lupę — przędziorek
Zawieś żółtą tablicę lepową — wciornastki
Od lipca szukaj gąsienic — wieczorem, nie w południe
Wykaszaj chwasty wokół chryzantem Chwasty to nie tylko konkurencja o wodę. Poradnik wymienia je jako rezerwuar przędziorka, mączlika, miniarek i wciornastka popielnikowca, który przechodzi na chryzantemy z bylicy piołunu i babki lancetowatej — obu z tej samej rodziny co chryzantema. Motyle piętnówki, błyszczki i zwójki składają na chwastach jaja. Do tego gęste zachwaszczenie podnosi wilgotność powietrza wokół roślin i sprzyja zgniliźnie twardzikowej.
Mniej azotu, więcej potasu i wapnia Nadmiar azotu jest w poradniku wymieniany trzy razy jako problem: nasila mączniaka prawdziwego, opóźnia kwitnienie i sprawia, że liście stają się kruche. Potas z kolei ogranicza pękanie pędów i poprawia wybarwienie kwiatostanów, a wapń zapobiega zanikaniu stożka wzrostu i kruchości liści. Optymalny odczyn gleby dla chryzantemy to pH 5,5–6,5 — poza tym zakresem roślina po prostu nie pobiera fosforu i żelaza, choćby były w ziemi.
W czasie kwitnienia oglądaj kwiaty co 4–5 dni
Ciepło, mokro i bezwietrznie — zagrożenie szarą pleśnią
Chłodny, parny wrzesień — warunki dla rdzy białej

Kalendarz zabiegów

Styczeń	Raz na trzy tygodnie zaglądaj do zimujących karp Przed silnym mrozem bez śniegu popraw okrycie karp Okrycie założone jesienią przez zimę zlegnie się, zawilgotnie i częściowo zwieje, a przy silnym mrozie bez pokrywy śnieżnej karpa zostaje wtedy prawie bez izolacji. Chodzi jednak o uzupełnienie okrycia suchym, przewiewnym materiałem, a nie o jego uszczelnienie: zabieg okrycia karp mówi wprost, że najczęstszą przyczyną straty nie jest sam mróz, lecz gnicie w mokrej ziemi podczas odwilży. Zimą uprzątnij otoczenie grządki i znajdź krzewy, na których zimują mszyce Trzy szkodniki z tego pliku zimują nie na chryzantemie, tylko obok niej. Mszyca burakowa zimuje w postaci jaj na pędach trzmieliny, jaśminowca wonnego i kaliny koralowej, a formy uskrzydlone przelatują z nich na rośliny zielne w maju lub czerwcu — tyle podaje poradnik; wniosek, że krzewy rosnące przy grządce podnoszą presję, jest już nasz. Zmienik lucernowiec zimuje jako owad dorosły w zaschniętych liściach i ściółce zadrzewień, a wciornastek popielnikowiec przepoczwarcza się w glebie i resztkach roślinnych. Zimą, gdy krzewy są bezlistne, najłatwiej je rozpoznać i zapamiętać, gdzie wiosną zaglądać najpierw.
Luty	Raz na trzy tygodnie zaglądaj do zimujących karp Przed silnym mrozem bez śniegu popraw okrycie karp Okrycie założone jesienią przez zimę zlegnie się, zawilgotnie i częściowo zwieje, a przy silnym mrozie bez pokrywy śnieżnej karpa zostaje wtedy prawie bez izolacji. Chodzi jednak o uzupełnienie okrycia suchym, przewiewnym materiałem, a nie o jego uszczelnienie: zabieg okrycia karp mówi wprost, że najczęstszą przyczyną straty nie jest sam mróz, lecz gnicie w mokrej ziemi podczas odwilży. Zimą uprzątnij otoczenie grządki i znajdź krzewy, na których zimują mszyce Trzy szkodniki z tego pliku zimują nie na chryzantemie, tylko obok niej. Mszyca burakowa zimuje w postaci jaj na pędach trzmieliny, jaśminowca wonnego i kaliny koralowej, a formy uskrzydlone przelatują z nich na rośliny zielne w maju lub czerwcu — tyle podaje poradnik; wniosek, że krzewy rosnące przy grządce podnoszą presję, jest już nasz. Zmienik lucernowiec zimuje jako owad dorosły w zaschniętych liściach i ściółce zadrzewień, a wciornastek popielnikowiec przepoczwarcza się w glebie i resztkach roślinnych. Zimą, gdy krzewy są bezlistne, najłatwiej je rozpoznać i zapamiętać, gdzie wiosną zaglądać najpierw.
Marzec	Zimą uprzątnij otoczenie grządki i znajdź krzewy, na których zimują mszyce Trzy szkodniki z tego pliku zimują nie na chryzantemie, tylko obok niej. Mszyca burakowa zimuje w postaci jaj na pędach trzmieliny, jaśminowca wonnego i kaliny koralowej, a formy uskrzydlone przelatują z nich na rośliny zielne w maju lub czerwcu — tyle podaje poradnik; wniosek, że krzewy rosnące przy grządce podnoszą presję, jest już nasz. Zmienik lucernowiec zimuje jako owad dorosły w zaschniętych liściach i ściółce zadrzewień, a wciornastek popielnikowiec przepoczwarcza się w glebie i resztkach roślinnych. Zimą, gdy krzewy są bezlistne, najłatwiej je rozpoznać i zapamiętać, gdzie wiosną zaglądać najpierw.
Kwiecień	Nie sadź chryzantem tam, gdzie w zeszłym roku chorowały Trzy choroby przeżywają w ziemi bez rośliny: przetrwalniki zgnilizny twardzikowej wytrzymują w podłożu do trzech lat, grzyb werticiliozy wiele lat, a sprawca fytoftorozy kilka. Poradnik przy każdej z nich wprost zakazuje uprawy w tym samym miejscu po sezonie z objawami. W czasie ukorzeniania oglądaj sadzonki co trzy dni
Maj	Obejrzyj sadzonkę, zanim ją kupisz To najważniejszy zabieg w całej uprawie chryzantemy. Przy niemal każdej z czternastu chorób opisanych w poradniku powtarza się to samo zdanie: stosować zdrowy materiał rozmnożeniowy. Wirusy, węgorek chryzantemowiec, roztocz cyklamenowiec i rdza biała praktycznie nie przychodzą z powietrza — przyjeżdżają na działkę razem z sadzonką i zostają na lata. Nie zagęszczaj — daj roślinom obeschnąć Zbyt gęste sadzenie to najczęściej wskazywana przyczyna chorób w całym poradniku: pojawia się przy zgorzeli zgnilakowej, fytoftorozie, zgniliźnie twardzikowej, mączniaku rzekomym i prawdziwym, rdzy białej, septoriozie, ascochytozie i szarej pleśni. Powód jest zawsze ten sam — między zbitymi roślinami rośnie wilgotność powietrza, a większość tych grzybów potrzebuje wilgotności powyżej 95%. Nie sadź chryzantem tam, gdzie w zeszłym roku chorowały Trzy choroby przeżywają w ziemi bez rośliny: przetrwalniki zgnilizny twardzikowej wytrzymują w podłożu do trzech lat, grzyb werticiliozy wiele lat, a sprawca fytoftorozy kilka. Poradnik przy każdej z nich wprost zakazuje uprawy w tym samym miejscu po sezonie z objawami. Podlewaj rano, pod korzeń, nigdy po liściach Zwilżanie liści przy podlewaniu jest w poradniku wskazywane jako przyczyna nasilenia objawów przy septoriozie, ascochytozie, szarej pleśni, mączniaku rzekomym, mączniaku prawdziwym i zgniliźnie twardzikowej, a przy węgorku chryzantemowcu woda na liściach to wprost droga jego wędrówki w górę łodygi. Zarodniki septoriozy i ascochytozy roznoszą się z kroplami rozpryskującej się wody. W czasie ukorzeniania oglądaj sadzonki co trzy dni Co tydzień sprawdzaj spód najmłodszych liści — rdza biała Od maja co tydzień sprawdzaj spody liści i pąki — mszyce W upały oglądaj liście przez lupę — przędziorek
Czerwiec	Nie zagęszczaj — daj roślinom obeschnąć Zbyt gęste sadzenie to najczęściej wskazywana przyczyna chorób w całym poradniku: pojawia się przy zgorzeli zgnilakowej, fytoftorozie, zgniliźnie twardzikowej, mączniaku rzekomym i prawdziwym, rdzy białej, septoriozie, ascochytozie i szarej pleśni. Powód jest zawsze ten sam — między zbitymi roślinami rośnie wilgotność powietrza, a większość tych grzybów potrzebuje wilgotności powyżej 95%. Podlewaj rano, pod korzeń, nigdy po liściach Zwilżanie liści przy podlewaniu jest w poradniku wskazywane jako przyczyna nasilenia objawów przy septoriozie, ascochytozie, szarej pleśni, mączniaku rzekomym, mączniaku prawdziwym i zgniliźnie twardzikowej, a przy węgorku chryzantemowcu woda na liściach to wprost droga jego wędrówki w górę łodygi. Zarodniki septoriozy i ascochytozy roznoszą się z kroplami rozpryskującej się wody. W czasie ukorzeniania oglądaj sadzonki co trzy dni Co tydzień zaglądaj pod spód: dolne liście i podstawa pędu Co tydzień sprawdzaj spód najmłodszych liści — rdza biała Od maja co tydzień sprawdzaj spody liści i pąki — mszyce W upały oglądaj liście przez lupę — przędziorek Zawieś żółtą tablicę lepową — wciornastki Rozłóż pułapki na ślimaki Chryzantema kwitnie wtedy, gdy jest chłodno i mokro — a optimum rozwoju ślimaków nagich to 12–18°C. Ich jaja przeżywają nawet mróz do -11°C, więc problem wraca co roku. Ślimaki wygryzają dziury w liściach i kwiatach, czasem zjadają roślinę do gołych pędów. Wykaszaj chwasty wokół chryzantem Chwasty to nie tylko konkurencja o wodę. Poradnik wymienia je jako rezerwuar przędziorka, mączlika, miniarek i wciornastka popielnikowca, który przechodzi na chryzantemy z bylicy piołunu i babki lancetowatej — obu z tej samej rodziny co chryzantema. Motyle piętnówki, błyszczki i zwójki składają na chwastach jaja. Do tego gęste zachwaszczenie podnosi wilgotność powietrza wokół roślin i sprzyja zgniliźnie twardzikowej. Mniej azotu, więcej potasu i wapnia Nadmiar azotu jest w poradniku wymieniany trzy razy jako problem: nasila mączniaka prawdziwego, opóźnia kwitnienie i sprawia, że liście stają się kruche. Potas z kolei ogranicza pękanie pędów i poprawia wybarwienie kwiatostanów, a wapń zapobiega zanikaniu stożka wzrostu i kruchości liści. Optymalny odczyn gleby dla chryzantemy to pH 5,5–6,5 — poza tym zakresem roślina po prostu nie pobiera fosforu i żelaza, choćby były w ziemi.
Lipiec	Co tydzień zaglądaj pod spód: dolne liście i podstawa pędu Co tydzień sprawdzaj spód najmłodszych liści — rdza biała Od maja co tydzień sprawdzaj spody liści i pąki — mszyce W upały oglądaj liście przez lupę — przędziorek Zawieś żółtą tablicę lepową — wciornastki Od lipca szukaj gąsienic — wieczorem, nie w południe Rozłóż pułapki na ślimaki Chryzantema kwitnie wtedy, gdy jest chłodno i mokro — a optimum rozwoju ślimaków nagich to 12–18°C. Ich jaja przeżywają nawet mróz do -11°C, więc problem wraca co roku. Ślimaki wygryzają dziury w liściach i kwiatach, czasem zjadają roślinę do gołych pędów. Wykaszaj chwasty wokół chryzantem Chwasty to nie tylko konkurencja o wodę. Poradnik wymienia je jako rezerwuar przędziorka, mączlika, miniarek i wciornastka popielnikowca, który przechodzi na chryzantemy z bylicy piołunu i babki lancetowatej — obu z tej samej rodziny co chryzantema. Motyle piętnówki, błyszczki i zwójki składają na chwastach jaja. Do tego gęste zachwaszczenie podnosi wilgotność powietrza wokół roślin i sprzyja zgniliźnie twardzikowej. Mniej azotu, więcej potasu i wapnia Nadmiar azotu jest w poradniku wymieniany trzy razy jako problem: nasila mączniaka prawdziwego, opóźnia kwitnienie i sprawia, że liście stają się kruche. Potas z kolei ogranicza pękanie pędów i poprawia wybarwienie kwiatostanów, a wapń zapobiega zanikaniu stożka wzrostu i kruchości liści. Optymalny odczyn gleby dla chryzantemy to pH 5,5–6,5 — poza tym zakresem roślina po prostu nie pobiera fosforu i żelaza, choćby były w ziemi.
Sierpień	Co tydzień zaglądaj pod spód: dolne liście i podstawa pędu Co tydzień sprawdzaj spód najmłodszych liści — rdza biała Od maja co tydzień sprawdzaj spody liści i pąki — mszyce W upały oglądaj liście przez lupę — przędziorek Zawieś żółtą tablicę lepową — wciornastki Od lipca szukaj gąsienic — wieczorem, nie w południe Rozłóż pułapki na ślimaki Chryzantema kwitnie wtedy, gdy jest chłodno i mokro — a optimum rozwoju ślimaków nagich to 12–18°C. Ich jaja przeżywają nawet mróz do -11°C, więc problem wraca co roku. Ślimaki wygryzają dziury w liściach i kwiatach, czasem zjadają roślinę do gołych pędów. Wykaszaj chwasty wokół chryzantem Chwasty to nie tylko konkurencja o wodę. Poradnik wymienia je jako rezerwuar przędziorka, mączlika, miniarek i wciornastka popielnikowca, który przechodzi na chryzantemy z bylicy piołunu i babki lancetowatej — obu z tej samej rodziny co chryzantema. Motyle piętnówki, błyszczki i zwójki składają na chwastach jaja. Do tego gęste zachwaszczenie podnosi wilgotność powietrza wokół roślin i sprzyja zgniliźnie twardzikowej. Mniej azotu, więcej potasu i wapnia Nadmiar azotu jest w poradniku wymieniany trzy razy jako problem: nasila mączniaka prawdziwego, opóźnia kwitnienie i sprawia, że liście stają się kruche. Potas z kolei ogranicza pękanie pędów i poprawia wybarwienie kwiatostanów, a wapń zapobiega zanikaniu stożka wzrostu i kruchości liści. Optymalny odczyn gleby dla chryzantemy to pH 5,5–6,5 — poza tym zakresem roślina po prostu nie pobiera fosforu i żelaza, choćby były w ziemi. Chłodny, parny wrzesień — warunki dla rdzy białej
Wrzesień	Co tydzień zaglądaj pod spód: dolne liście i podstawa pędu Co tydzień sprawdzaj spód najmłodszych liści — rdza biała Od maja co tydzień sprawdzaj spody liści i pąki — mszyce W upały oglądaj liście przez lupę — przędziorek Zawieś żółtą tablicę lepową — wciornastki Od lipca szukaj gąsienic — wieczorem, nie w południe Wykaszaj chwasty wokół chryzantem Chwasty to nie tylko konkurencja o wodę. Poradnik wymienia je jako rezerwuar przędziorka, mączlika, miniarek i wciornastka popielnikowca, który przechodzi na chryzantemy z bylicy piołunu i babki lancetowatej — obu z tej samej rodziny co chryzantema. Motyle piętnówki, błyszczki i zwójki składają na chwastach jaja. Do tego gęste zachwaszczenie podnosi wilgotność powietrza wokół roślin i sprzyja zgniliźnie twardzikowej. Mniej azotu, więcej potasu i wapnia Nadmiar azotu jest w poradniku wymieniany trzy razy jako problem: nasila mączniaka prawdziwego, opóźnia kwitnienie i sprawia, że liście stają się kruche. Potas z kolei ogranicza pękanie pędów i poprawia wybarwienie kwiatostanów, a wapń zapobiega zanikaniu stożka wzrostu i kruchości liści. Optymalny odczyn gleby dla chryzantemy to pH 5,5–6,5 — poza tym zakresem roślina po prostu nie pobiera fosforu i żelaza, choćby były w ziemi. W czasie kwitnienia oglądaj kwiaty co 4–5 dni Ciepło, mokro i bezwietrznie — zagrożenie szarą pleśnią Chłodny, parny wrzesień — warunki dla rdzy białej
Październik	Co tydzień zaglądaj pod spód: dolne liście i podstawa pędu Co tydzień sprawdzaj spód najmłodszych liści — rdza biała Od maja co tydzień sprawdzaj spody liści i pąki — mszyce W upały oglądaj liście przez lupę — przędziorek Zawieś żółtą tablicę lepową — wciornastki Od lipca szukaj gąsienic — wieczorem, nie w południe Wykaszaj chwasty wokół chryzantem Chwasty to nie tylko konkurencja o wodę. Poradnik wymienia je jako rezerwuar przędziorka, mączlika, miniarek i wciornastka popielnikowca, który przechodzi na chryzantemy z bylicy piołunu i babki lancetowatej — obu z tej samej rodziny co chryzantema. Motyle piętnówki, błyszczki i zwójki składają na chwastach jaja. Do tego gęste zachwaszczenie podnosi wilgotność powietrza wokół roślin i sprzyja zgniliźnie twardzikowej. Mniej azotu, więcej potasu i wapnia Nadmiar azotu jest w poradniku wymieniany trzy razy jako problem: nasila mączniaka prawdziwego, opóźnia kwitnienie i sprawia, że liście stają się kruche. Potas z kolei ogranicza pękanie pędów i poprawia wybarwienie kwiatostanów, a wapń zapobiega zanikaniu stożka wzrostu i kruchości liści. Optymalny odczyn gleby dla chryzantemy to pH 5,5–6,5 — poza tym zakresem roślina po prostu nie pobiera fosforu i żelaza, choćby były w ziemi. W czasie kwitnienia oglądaj kwiaty co 4–5 dni Ciepło, mokro i bezwietrznie — zagrożenie szarą pleśnią Zabezpiecz karpy przed mrozem Chryzantema wielkokwiatowa kwitnie do pierwszych przymrozków i wtedy sezon kończy się nagle — kwiaty przemarzają w jedną noc. Karpa w gruncie w polskich warunkach przezimuje tylko wtedy, gdy jest sucho i osłonięta; najczęstszą przyczyną straty nie jest sam mróz, lecz gnicie w mokrej ziemi podczas odwilży. Zabierz z grządki wszystkie resztki roślinne Zalecenie „po zakończonym cyklu usuwać resztki roślinne” powtarza się w poradniku przy sześciu chorobach. Powód: to na resztkach zimują sprawcy szarej pleśni, septoriozy, ascochytozy i zgnilizny twardzikowej. Węgorek chryzantemowiec zimuje w suchych, zwisających liściach i wprost stamtąd poraża rośliny w kolejnym roku — dlatego uschnięte liście, które nie opadły, są groźniejsze niż te leżące na ziemi.
Listopad	Co tydzień zaglądaj pod spód: dolne liście i podstawa pędu Co tydzień sprawdzaj spód najmłodszych liści — rdza biała W upały oglądaj liście przez lupę — przędziorek Zawieś żółtą tablicę lepową — wciornastki Wykaszaj chwasty wokół chryzantem Chwasty to nie tylko konkurencja o wodę. Poradnik wymienia je jako rezerwuar przędziorka, mączlika, miniarek i wciornastka popielnikowca, który przechodzi na chryzantemy z bylicy piołunu i babki lancetowatej — obu z tej samej rodziny co chryzantema. Motyle piętnówki, błyszczki i zwójki składają na chwastach jaja. Do tego gęste zachwaszczenie podnosi wilgotność powietrza wokół roślin i sprzyja zgniliźnie twardzikowej. Mniej azotu, więcej potasu i wapnia Nadmiar azotu jest w poradniku wymieniany trzy razy jako problem: nasila mączniaka prawdziwego, opóźnia kwitnienie i sprawia, że liście stają się kruche. Potas z kolei ogranicza pękanie pędów i poprawia wybarwienie kwiatostanów, a wapń zapobiega zanikaniu stożka wzrostu i kruchości liści. Optymalny odczyn gleby dla chryzantemy to pH 5,5–6,5 — poza tym zakresem roślina po prostu nie pobiera fosforu i żelaza, choćby były w ziemi. W czasie kwitnienia oglądaj kwiaty co 4–5 dni Ciepło, mokro i bezwietrznie — zagrożenie szarą pleśnią Zabezpiecz karpy przed mrozem Chryzantema wielkokwiatowa kwitnie do pierwszych przymrozków i wtedy sezon kończy się nagle — kwiaty przemarzają w jedną noc. Karpa w gruncie w polskich warunkach przezimuje tylko wtedy, gdy jest sucho i osłonięta; najczęstszą przyczyną straty nie jest sam mróz, lecz gnicie w mokrej ziemi podczas odwilży. Zabierz z grządki wszystkie resztki roślinne Zalecenie „po zakończonym cyklu usuwać resztki roślinne” powtarza się w poradniku przy sześciu chorobach. Powód: to na resztkach zimują sprawcy szarej pleśni, septoriozy, ascochytozy i zgnilizny twardzikowej. Węgorek chryzantemowiec zimuje w suchych, zwisających liściach i wprost stamtąd poraża rośliny w kolejnym roku — dlatego uschnięte liście, które nie opadły, są groźniejsze niż te leżące na ziemi.
Grudzień	Raz na trzy tygodnie zaglądaj do zimujących karp Przed silnym mrozem bez śniegu popraw okrycie karp Okrycie założone jesienią przez zimę zlegnie się, zawilgotnie i częściowo zwieje, a przy silnym mrozie bez pokrywy śnieżnej karpa zostaje wtedy prawie bez izolacji. Chodzi jednak o uzupełnienie okrycia suchym, przewiewnym materiałem, a nie o jego uszczelnienie: zabieg okrycia karp mówi wprost, że najczęstszą przyczyną straty nie jest sam mróz, lecz gnicie w mokrej ziemi podczas odwilży. Zimą uprzątnij otoczenie grządki i znajdź krzewy, na których zimują mszyce Trzy szkodniki z tego pliku zimują nie na chryzantemie, tylko obok niej. Mszyca burakowa zimuje w postaci jaj na pędach trzmieliny, jaśminowca wonnego i kaliny koralowej, a formy uskrzydlone przelatują z nich na rośliny zielne w maju lub czerwcu — tyle podaje poradnik; wniosek, że krzewy rosnące przy grządce podnoszą presję, jest już nasz. Zmienik lucernowiec zimuje jako owad dorosły w zaschniętych liściach i ściółce zadrzewień, a wciornastek popielnikowiec przepoczwarcza się w glebie i resztkach roślinnych. Zimą, gdy krzewy są bezlistne, najłatwiej je rozpoznać i zapamiętać, gdzie wiosną zaglądać najpierw.

Zależne od pogody i obserwacji

Chorą roślinę wyrwij i spal, nie lecz Przy zgniliźnie twardzikowej, werticiliozie, fytoftorozie, guzowatości korzeni, bakteryjnym więdnięciu i obu chorobach wirusowych poradnik nie przewiduje leczenia — jedynym zaleceniem jest usunięcie i spalenie rośliny. Próg jest wszędzie ten sam: reaguj, gdy objawy ma 1–3% roślin, czyli na działce przy pierwszej chorej sztuce.
Podejrzewasz rdzę białą — zgłoś ją, zanim zaczniesz walczyć Rdza biała chryzantemy jest w Unii Europejskiej agrofagiem kwarantannowym, a stwierdzenie organizmu kwarantannowego trzeba zgłosić do wojewódzkiego inspektoratu ochrony roślin i nasiennictwa (PIORiN). To nie formalność dla plantatorów: choroba rozprzestrzenia się z wiatrem na sąsiednie ogrody, a zgłoszenie uruchamia potwierdzenie laboratoryjne, którego samemu nie zrobisz — objawy na spodzie liścia potrafią przypominać inne rdze.

Choroby

Wirus brązowej plamistości pomidora (TSWV) Tomato spotted wilt tospovirus — Po 10–14 dniach od zakażenia na liściach pojawiają się chlorotyczne i nekrotyczne plamy; silnie porażone liście brązowieją i zamierają. Z czasem nekroza obejmuje pędy, które są zdeformowane i wiotkie. Kwiaty rozwijają się później, są mniejsze i zdeformowane — porażone rośliny wytwarzają o 15–35% mniej kwiatów.
Aspermia chryzantemy Tomato aspermy virus — Kwiatostany są zdeformowane, skędzierzawione i zdrobniałe, rozwijają się później niż u roślin zdrowych. Pędy bywają o ok. 11% krótsze. Na liściach objawy występują sporadycznie, jako lekka chloroza i zahamowanie wzrostu. U większości odmian objawy pojawiają się dopiero w drugim roku od zakażenia — dlatego roślina kupiona jako zdrowa może zachorować dopiero w kolejnym sezonie.
Guzowatość korzeni Agrobacterium tumefaciens — Na korzeniach, zwykle w miejscu mechanicznego uszkodzenia, powstają początkowo niewielkie, jasne guzy, z czasem powiększające się do kilku centymetrów średnicy; na starszych guzach kora jest brązowa i silnie popękana. Podobne guzy powstają na pędach w miejscach zranienia. Rośliny mają osłabiony wzrost i słabiej kwitną.
Bakteryjne więdnięcie pędów chryzantemy Erwinia chrysanthemi pv. chrysanthemi (syn. Dickeya chrysanthemi) — Na pędach, zwykle po jednej stronie, od podstawy do wierzchołka ciągną się szarostalowe lub brązowe smugi. Na przekroju pędu widać zbrązowienie wiązek przewodzących, zanikanie rdzenia i puste przestrzenie w środku. Liście przebarwiają się na jasnozielono i brązowo, potem więdną; korzenie brązowieją i gniją. Objawy pojawiają się zwykle w sierpniu lub wrześniu.
Zgorzel zgnilakowa Pythium ultimum, Pythium splendens — W okresie ukorzeniania od podstawy sadzonki ku wierzchołkowi postępuje brązowa lub czarna zgnilizna; silnie porażone sadzonki zamierają. Korzenie brązowieją i ulegają miękkiej zgniliźnie — zewnętrzne, obumarłe tkanki dają się bardzo łatwo ściągnąć z walca osiowego, jak rękawiczka. Na powierzchni obumarłych tkanek widać delikatną białą grzybnię.
Fytoftoroza Phytophthora cryptogea — W miejscu rozgałęzienia pędów i przy ich podstawie pojawiają się ciemne, potem brązowe, szybko powiększające się plamy. Gdy nekroza obejmie cały obwód pędu, część powyżej zamiera; jeśli zgnilizna wystąpi przy podstawie głównego pędu — obumiera cała roślina. Liście więdną, brązowieją i obumierają.
Werticilioza (więdnięcie naczyniowe) Verticillium albo-atrum — Dolne liście na pojedynczych pędach stają się jasnozielone, potem żółkną, brązowieją i opadają; objawy przesuwają się stopniowo ku wierzchołkowi. Charakterystyczne: więdnięcie nasila się w upalne dni, a po chłodnej nocy chwilowo ustępuje. Na przekroju pędu widać pierścień zbrązowiałych wiązek przewodzących. Pąki i kwiatostany są zdrobniałe i zdeformowane.
Zgnilizna twardzikowa Sclerotinia sclerotiorum — Przy podstawie pędów ciemnozielona, miękka zgnilizna rozprzestrzeniająca się wzdłuż i wokół pędu; wyżej wodniste, brązowe, szybko powiększające się plamy. Po kilku dniach na obumarłych tkankach i na podłożu pojawia się biała, zbita, watowata grzybnia, a w niej czarne, błyszczące ziarna (sklerocja) o wymiarach 3–10 mm — to objaw, którego nie da się pomylić z niczym innym. Liście na chorych pędach więdną i zwisają.
Mączniak rzekomy chryzantemy Peronospora radii — Na wierzchołkach kwiatów języczkowych pojedyncze, wodniste, a następnie brązowe plamy; nekroza postępuje od wierzchołka do nasady kwiatu. Przy wysokiej wilgotności na płatkach — także tych bez plam — pojawiają się liczne ciemne skupienia zarodnikowania o średnicy 0,2–0,3 mm. Na liściach objawy występują sporadycznie, jako jasnozielone lub żółte plamy.
Mączniak prawdziwy chryzantemy Golovinomyces chrysanthemi (syn. Oidium chrysanthemi) — Na liściach i ogonkach liściowych liczne białe plamy nalotu grzybni i zarodnikowania, które szybko pokrywają całą blaszkę. Silnie porażone liście deformują się, a wzrost roślin jest zahamowany. Nalot bywa widoczny także na najmłodszych pędach i na kwiatach. Szczególnie podatne są najmłodsze liście.
Rdza biała chryzantemy Puccinia horiana — Na górnej stronie liści z wierzchołkowej części pędu białe lub jasnozielone plamy, okrągłe lub owalne, o średnicy od 2–3 mm do około 20 mm; na bardzo podatnych odmianach bywa ich kilkadziesiąt i zlewają się, pokrywając całą blaszkę. Liście deformują się, obumierają i zwisają na pędach. Na spodzie liścia, dokładnie w miejscu plam, formują się białe, wypukłe telia — skupienia zarodnikowania. Zakażeniu ulegają głównie najmłodsze liście; najstarsze, dolne bardzo rzadko. U niektórych odmian na płatkach powstają charakterystyczne brodawki.
Septorioza (plamistość liści) Septoria obesa, Septoria chrysanthemella — Objawy zależą od gatunku grzyba. Septoria obesa: na dolnych, najstarszych liściach drobne, okrągłe, brązowe plamy powiększające się do 2–3 cm średnicy, z czasem zlewające się; tkanka wokół nich żółknie i brązowieje, liście obumierają. Septoria chrysanthemella: liczne, drobne, czerwone plamy o średnicy kilku milimetrów, których środek z czasem szarzeje, a wokół widać czerwoną obwódkę. Na obumarłych tkankach widoczne czarne ujścia piknidiów.
Ascochytoza (zgnilizna pąków i plamistość) Didymella ligulicola var. ligulicola — Na liściach nieregularne, brązowo-czarne plamy o średnicy 2–3 cm, szybko powiększające się i zlewające; na obumarłych tkankach czarne ujścia piknidiów. Podobne plamy na pędach — gdy obejmą cały obwód, część powyżej obumiera. Pąki kwiatowe ciemnieją do brązu lub czerni, obumierają i zwisają na łodydze; na rozwiniętych kwiatostanach brązowa zgnilizna postępuje od podstawy kwiatu ku wierzchołkowi. Korzenie mogą gnić.
Szara pleśń Botrytis cinerea (teleomorfa Botryotinia fuckeliana) — Na dolnych liściach wodniste, brązowe, szybko powiększające się plamy, zaczynające się zwykle od miejsca uszkodzenia. Przy wysokiej wilgotności obumarłe tkanki są maziste i rozpadające się, a na ich powierzchni tworzy się obfity, szary, pylący nalot zarodnikowania; przy spadku wilgotności plamy zasychają. W okresie kwitnienia brązowieje nasada pąków, a na płatkach pojawiają się brązowe, wodniste plamy prowadzące do zamierania kwiatów.

Szkodniki

Węgorek chryzantemowiec Aphelenchoides ritzemabosi — Nicień długości 0,7–1,2 mm żerujący wewnątrz liści. Między głównymi nerwami powstają kanciaste plamy, początkowo żółtozielone, potem czerwonawe lub brunatne. Zasychanie zaczyna się od dołu rośliny i przesuwa w górę; zniszczone liście brązowieją i zwisają, ale NIE opadają — to najpewniejsza cecha odróżniająca je od chorób grzybowych. Rośliny mają zahamowany wzrost, a pąki i kwiatostany są zniekształcone.
Roztocz cyklamenowiec Phytonemus pallidus subsp. pallidus — Roztocz wielkości 0,2 mm, niewidoczny gołym okiem. Najmłodsze liście są zniekształcone, rdzawo zabarwione od spodu, o zgrubiałych blaszkach; pędy kwiatostanowe poniżej pąków są ordzawione.
Przędziorek chmielowiec Tetranychus urticae — Na wierzchu liści początkowo jasne punkty, które zlewają się; powierzchnia między nerwami żółknie, brunatnieje i zamiera. Uszkadzane są też pąki i kwiaty. Przy dużym zagęszczeniu roztocza oplatają brzegi liści pajęczyną. Samica letnia jest żółtozielona z dwiema ciemnymi plamami, długości ok. 0,5 mm; zimująca — ceglastoczerwona.
Mszyca brzoskwiniowa Myzus (Nectarosiphon) persicae — Żeruje najchętniej na spodzie liści i na pąkach kwiatowych, powodując ich niedorozwój; liście żółkną i deformują się, wzrost roślin jest zahamowany. Na rosie miodowej rozwijają się grzyby sadzakowe pokrywające liście czarnym nalotem. Bezskrzydłe dzieworódki 1,8–2,5 mm, żółtozielone, zielonkawe lub różowawe.
Mszyca złocieniówka Macrosiphoniella (Macrosiphoniella) sanborni — Gatunek wyspecjalizowany w chryzantemach, określany w poradniku jako jeden z groźniejszych szkodników tej rośliny. Żeruje na pąkach kwiatowych i liściach: szypułki się skracają, pąki deformują, kwitnienie jest słabsze, a kwiatostany żółkną i drobnieją. Bezskrzydłe dzieworódki 1–2,3 mm, czerwonobrązowe lub czarniawobrązowe, błyszczące.
Mszyca burakowa Aphis (Aphis) fabae — Tworzy kolonie na najmłodszych liściach i szypułkach kwiatowych, powodując ich skręcanie i zahamowanie wzrostu; liście brudzi rosa miodowa. Bezskrzydłe dzieworódki 1,5–2,9 mm, czarne z zielonym lub brązowym odcieniem, matowe.
Mszyca ogórkowa Aphis (Aphis) gossypii — Kolonie na spodzie liści; blaszki liściowe są pofałdowane, rośliny osłabione we wzroście. Na liściach widoczne liczne białe wylinki, a duże ilości rosy miodowej porasta grzyb sadzakowy, który dodatkowo ogranicza powierzchnię asymilacyjną. Bezskrzydłe dzieworódki 1–2 mm, barwy od jasno- do ciemnozielonej.
Mączlik szklarniowy Trialeurodes vaporariorum — Larwy żerują na spodzie liści, wysysają soki i wydalają obficie rosę miodową, na której rozwijają się grzyby sadzakowe. Rośliny słabo rosną i kwitną. Dorosłe owady długości 1,2–1,5 mm, pokryte białym woskowym nalotem, zrywają się do lotu przy potrząśnięciu rośliną.
Zmienik lucernowiec Lygus rugulipennis — Pluskwiak długości 5–7 mm o bardzo zmiennej barwie (od zielonej przez żółtawobrązową po czarną). Dorosłe i larwy żerują na wierzchołkach roślin i pąkach kwiatowych, powodując zahamowanie wzrostu i deformacje; w miejscach nakłuć tkanka żółknie i tworzą się nekrotyczne plamy. Żerowanie w wierzchołku wzrostu może doprowadzić do zaniku stożka wzrostu i podłużnego pęknięcia pędu.
Wciornastek tytoniowiec Thrips tabaci — Larwy i dorosłe żerują w pąkach kwiatowych i kwiatach, wysysając zawartość komórek. Na płatkach odmian czerwonych powstają nieregularne białe smugi. Samice długości 1,2 mm, latem żółte lub jasnobrązowe, jesienią brązowe.
Wciornastek zachodni Frankliniella occidentalis — Na spodzie liści drobne srebrzyste przebarwienia z czarnymi grudkami odchodów, na wierzchu najmłodszych liści białe plamki, chlorotyczne smugi i zmarszczenia. Kwiatostany są zniekształcone, z poskręcanymi kwiatami języczkowatymi i jasnymi plamkami. Najważniejszy szkodnik pośredni: jest wektorem wirusa brązowej plamistości pomidora (TSWV), którego nie da się zwalczyć bezpośrednio.
Wciornastek popielnikowiec Thrips nigropilosus — Larwy i dorosłe żerują na liściach — po obu stronach blaszki powstają liczne srebrzyste plamki. Samice 1,1–1,5 mm, żółte z szarobrązowymi plamami na wierzchu odwłoka.
Miniarki (ciepłolubka i szklarniówka) Liriomyza trifolii, Liriomyza huidobrensis — Na liściach białe plamki (ślady nakłuć samic i samców oraz miejsca składania jaj) oraz korytarze — miny wygryzione przez larwy wewnątrz liścia, początkowo wąskie, potem komorowe, z odchodami ułożonymi w dwóch rzędach. Uszkodzone rośliny słabiej kwitną, niekiedy zamierają. Muchówki długości 1,2–2,3 mm.
Ziemiórkowate Sciaridae — Larwy szklistobiałe, długości 7–12 mm, z czarną błyszczącą głową, uszkadzają młode korzenie, korzenie włośnikowe, szyjki korzeniowe sadzonek i liście przylegające do podłoża. Przez zranienia wnikają patogeny z rodzajów Phytophthora i Pythium — ziemiórka jest więc przede wszystkim otwieraczem drzwi dla zgnilizn korzeni.
Piętnówka kapustnica Mamestra brassicae — Gąsienice żerują wieczorem i w nocy: młodsze zeskrobują skórkę z miękiszem, starsze wyjadają dziury w liściach, pąkach kwiatostanowych i kwiatostanach. Młodsze gąsienice zielone, starsze ciemnobrunatne z jasną smugą wzdłuż grzbietu. Motyle o rozpiętości skrzydeł 40 mm, z jasno obrzeżoną plamą nerkowatą i wzorem w kształcie litery W.
Błyszczka jarzynówka Autographa gamma — Gąsienice żerują początkowo gromadnie, zeskrobując miękisz, później pojedynczo, wygryzając duże podłużne dziury w liściach oraz nieregularne w pąkach i płatkach. Gąsienice długości 35–45 mm, zielone do czarniawozielonych, z sześcioma jasnymi liniami wzdłuż grzbietu; mają tylko trzy pary odnóży odwłokowych, po czym łatwo je odróżnić od innych sówek. Motyl ma srebrny znaczek w kształcie greckiej litery gamma.
Zwójka złocienióweczka Cnephasia (Cnephasia) asseclana — Młode gąsienice wyjadają miękisz, tworząc nieregularne miny placowe; starsze żerują pojedynczo, ukryte w zwiniętych liściach, oraz wygryzają dziury w pąkach kwiatostanowych i płatkach. Gąsienice długości 12–14 mm, szare lub niebieskawobiałe do szarawozielonych, z czarnymi brodawkami.
Ślimaki nagie Deroceras (Deroceras) laeve, Lehmania valentiana — Wygryzają w liściach dziury, niekiedy powodując całkowity gołożer, albo zeskrobują tkankę, pozostawiając górną skórkę. Uszkodzenia łatwo pomylić z żerowaniem gąsienic — odróżnia je ślad śluzu na liściach i podłożu. Pomrowik mały ma do 2,5 cm długości, pomrów walencjański do 6 cm.