Kapusta pekińska

Brassica rapa subsp. pekinensis warzywo

Co zrobić we wrześniu

Pilnuj nalotu śmietki kapuścianej po posadzeniu rozsady
Ciepło i sucho — sprawdź liście na pchełki
Szukaj pierwszych kolonii mszyc i reaguj w ciągu 10 dni
Przeglądaj liście na gąsienice i larwy gnatarza
Przed zamknięciem główki zajrzyj w serce rozety
Utrzymuj grządkę czystą aż do zakrycia międzyrzędzi W Polsce nie ma żadnego herbicydu zarejestrowanego do kapusty pekińskiej, więc pielenie to jedyna metoda. Metodyka wyznacza okres krytyczny bardzo konkretnie: małe zachwaszczenie przez pierwsze 3-5 tygodni po sadzeniu jeszcze nie szkodzi, ale gdy chwasty rosną ponad 30 dni, plon wyraźnie spada, a główki są nierówne i gorszej jakości. Po zakryciu międzyrzędzi problem znika sam. Kwitnące chwasty dodatkowo wabią śmietkę i motyle, a chwasty kapustowate przenoszą te same choroby co kapusta.
Podlewaj systematycznie, ale nie zalewaj w upał Kapusta pekińska ma słaby system korzeniowy sięgający tylko 20-30 cm i duże potrzeby wodne, więc susza natychmiast ją stresuje. Skutkiem stresu jest tipburn, czyli brunatnienie i zasychanie brzegów najmłodszych liści oraz brunatnienie wnętrza główki, wynikające z niedoboru wapnia w najmłodszych częściach rośliny. Z drugiej strony metodyka pokazuje zdjęcia gnijących główek podpisane wprost: nadmierne nawadnianie roślin w dni upalne. Zalewanie w gorąco podnosi wilgotność, wywołuje bujny wzrost i otwiera drogę mokrej zgniliźnie bakteryjnej.
W chłodne dni i przed zbiorem nie zraszaj liści Metodyka daje przy mączniaku rzekomym kapustnych bardzo konkretne zalecenie: nie deszczować roślin w okresach chłodniejszych i w okresie przedzbiorczym. Zarodniki tego patogena powstają przy wysokiej wilgotności i temperaturze 10-17°C, czyli dokładnie w takich warunkach, jakie panują w polskim październiku. Choroba atakuje głównie tuż przed zbiorem, a porażona kapusta źle się przechowuje.
Chłodno i wilgotno przed zbiorem — mączniak rzekomy kapustnych
Ciepło plus długie zwilżenie liści — czerń krzyżowych
Wyłapuj ślimaki, zanim ogryzą serce rozety Ślimaki najchętniej zjadają najmłodsze części kapusty, czyli stożki wzrostu i liścienie — a to dokładnie te miejsca, których uszkodzenie oznacza brak główki. Żerują nocą, w dzień siedzą w ukryciu, więc łatwo je przeoczyć; jedynym śladem bywa śluz na liściach i na ziemi.

Kalendarz zabiegów

Czerwiec	Zachowaj 4-letnią przerwę w uprawie kapustowatych Kiła kapusty to najgroźniejszy problem tej rośliny: jej zarodniki przetrwalnikowe leżą w glebie do 8 lat, a porażona kapusta pekińska w ogóle nie wydaje plonu. Ta sama zasada chroni przed mątwikiem burakowym i przed czernią krzyżowych. Metodyka podaje minimum 4 lata przerwy, a przy stwierdzonej kile 4-5 lat. Sprawdź odczyn gleby i zwapnuj, jeśli pH jest poniżej 6,0 Kiła kapusty rozwija się w glebie kwaśnej, a kapusta pekińska najlepiej rośnie przy pH 6,5-7,5. Podniesienie odczynu to najtańszy i najtrwalszy sposób ograniczenia tej choroby — działa co roku, w odróżnieniu od jednorazowego zabiegu. Przed sadzeniem sprawdź, co siedzi w glebie
Lipiec	Zachowaj 4-letnią przerwę w uprawie kapustowatych Kiła kapusty to najgroźniejszy problem tej rośliny: jej zarodniki przetrwalnikowe leżą w glebie do 8 lat, a porażona kapusta pekińska w ogóle nie wydaje plonu. Ta sama zasada chroni przed mątwikiem burakowym i przed czernią krzyżowych. Metodyka podaje minimum 4 lata przerwy, a przy stwierdzonej kile 4-5 lat. Sprawdź odczyn gleby i zwapnuj, jeśli pH jest poniżej 6,0 Kiła kapusty rozwija się w glebie kwaśnej, a kapusta pekińska najlepiej rośnie przy pH 6,5-7,5. Podniesienie odczynu to najtańszy i najtrwalszy sposób ograniczenia tej choroby — działa co roku, w odróżnieniu od jednorazowego zabiegu. Wysiewaj do czystego podłoża i nie przelewaj rozsady Zgorzel siewek, potocznie czarna nóżka, powoduje masowe zamieranie kiełków jeszcze przed wschodami. Sprawcy siedzą w glebie i na nasionach, a wybucha to wtedy, gdy podłoże jest zimne, przelane, siew zbyt gęsty, a światła za mało. Kapustę pekińską sieje się szybko i gęsto, więc ryzyko jest realne. Przed sadzeniem sprawdź, co siedzi w glebie
Sierpień	Wysiewaj do czystego podłoża i nie przelewaj rozsady Zgorzel siewek, potocznie czarna nóżka, powoduje masowe zamieranie kiełków jeszcze przed wschodami. Sprawcy siedzą w glebie i na nasionach, a wybucha to wtedy, gdy podłoże jest zimne, przelane, siew zbyt gęsty, a światła za mało. Kapustę pekińską sieje się szybko i gęsto, więc ryzyko jest realne. Nakryj świeżo posadzoną kapustę włókniną lub siatką Metodyka wskazuje osłony z włókniny i siatek entomologicznych jako metodę mechaniczną chroniącą jednocześnie przed śmietką kapuścianą, tantnisiem krzyżowiaczkiem, chowaczami i pchełkami — czyli przed czterema najgroźniejszymi szkodnikami naraz, bez jednego opryskiwania. Osłona chroni też młode rośliny przed gołębiami, gawronami i kawkami, które potrafią ogołocić świeżo posadzoną rozsadę. Pilnuj nalotu śmietki kapuścianej po posadzeniu rozsady Ciepło i sucho — sprawdź liście na pchełki Szukaj pierwszych kolonii mszyc i reaguj w ciągu 10 dni Przeglądaj liście na gąsienice i larwy gnatarza Utrzymuj grządkę czystą aż do zakrycia międzyrzędzi W Polsce nie ma żadnego herbicydu zarejestrowanego do kapusty pekińskiej, więc pielenie to jedyna metoda. Metodyka wyznacza okres krytyczny bardzo konkretnie: małe zachwaszczenie przez pierwsze 3-5 tygodni po sadzeniu jeszcze nie szkodzi, ale gdy chwasty rosną ponad 30 dni, plon wyraźnie spada, a główki są nierówne i gorszej jakości. Po zakryciu międzyrzędzi problem znika sam. Kwitnące chwasty dodatkowo wabią śmietkę i motyle, a chwasty kapustowate przenoszą te same choroby co kapusta. Rozważ ściółkę zamiast pielenia Metodyka podaje ściółkowanie jako pełnoprawną metodę ograniczania zachwaszczenia: czarna folia odcina światło i chwasty nie kiełkują, a przy okazji podnosi temperaturę gleby w strefie korzeni i przyspiesza wzrost roślin. To wygodne rozwiązanie na działce, gdzie nikt nie wjedzie pielnikiem. Podlewaj systematycznie, ale nie zalewaj w upał Kapusta pekińska ma słaby system korzeniowy sięgający tylko 20-30 cm i duże potrzeby wodne, więc susza natychmiast ją stresuje. Skutkiem stresu jest tipburn, czyli brunatnienie i zasychanie brzegów najmłodszych liści oraz brunatnienie wnętrza główki, wynikające z niedoboru wapnia w najmłodszych częściach rośliny. Z drugiej strony metodyka pokazuje zdjęcia gnijących główek podpisane wprost: nadmierne nawadnianie roślin w dni upalne. Zalewanie w gorąco podnosi wilgotność, wywołuje bujny wzrost i otwiera drogę mokrej zgniliźnie bakteryjnej. Ciepło plus długie zwilżenie liści — czerń krzyżowych Wyłapuj ślimaki, zanim ogryzą serce rozety Ślimaki najchętniej zjadają najmłodsze części kapusty, czyli stożki wzrostu i liścienie — a to dokładnie te miejsca, których uszkodzenie oznacza brak główki. Żerują nocą, w dzień siedzą w ukryciu, więc łatwo je przeoczyć; jedynym śladem bywa śluz na liściach i na ziemi.
Wrzesień	Pilnuj nalotu śmietki kapuścianej po posadzeniu rozsady Ciepło i sucho — sprawdź liście na pchełki Szukaj pierwszych kolonii mszyc i reaguj w ciągu 10 dni Przeglądaj liście na gąsienice i larwy gnatarza Przed zamknięciem główki zajrzyj w serce rozety Utrzymuj grządkę czystą aż do zakrycia międzyrzędzi W Polsce nie ma żadnego herbicydu zarejestrowanego do kapusty pekińskiej, więc pielenie to jedyna metoda. Metodyka wyznacza okres krytyczny bardzo konkretnie: małe zachwaszczenie przez pierwsze 3-5 tygodni po sadzeniu jeszcze nie szkodzi, ale gdy chwasty rosną ponad 30 dni, plon wyraźnie spada, a główki są nierówne i gorszej jakości. Po zakryciu międzyrzędzi problem znika sam. Kwitnące chwasty dodatkowo wabią śmietkę i motyle, a chwasty kapustowate przenoszą te same choroby co kapusta. Podlewaj systematycznie, ale nie zalewaj w upał Kapusta pekińska ma słaby system korzeniowy sięgający tylko 20-30 cm i duże potrzeby wodne, więc susza natychmiast ją stresuje. Skutkiem stresu jest tipburn, czyli brunatnienie i zasychanie brzegów najmłodszych liści oraz brunatnienie wnętrza główki, wynikające z niedoboru wapnia w najmłodszych częściach rośliny. Z drugiej strony metodyka pokazuje zdjęcia gnijących główek podpisane wprost: nadmierne nawadnianie roślin w dni upalne. Zalewanie w gorąco podnosi wilgotność, wywołuje bujny wzrost i otwiera drogę mokrej zgniliźnie bakteryjnej. W chłodne dni i przed zbiorem nie zraszaj liści Metodyka daje przy mączniaku rzekomym kapustnych bardzo konkretne zalecenie: nie deszczować roślin w okresach chłodniejszych i w okresie przedzbiorczym. Zarodniki tego patogena powstają przy wysokiej wilgotności i temperaturze 10-17°C, czyli dokładnie w takich warunkach, jakie panują w polskim październiku. Choroba atakuje głównie tuż przed zbiorem, a porażona kapusta źle się przechowuje. Chłodno i wilgotno przed zbiorem — mączniak rzekomy kapustnych Ciepło plus długie zwilżenie liści — czerń krzyżowych Wyłapuj ślimaki, zanim ogryzą serce rozety Ślimaki najchętniej zjadają najmłodsze części kapusty, czyli stożki wzrostu i liścienie — a to dokładnie te miejsca, których uszkodzenie oznacza brak główki. Żerują nocą, w dzień siedzą w ukryciu, więc łatwo je przeoczyć; jedynym śladem bywa śluz na liściach i na ziemi.
Październik	Szukaj pierwszych kolonii mszyc i reaguj w ciągu 10 dni Przeglądaj liście na gąsienice i larwy gnatarza W chłodne dni i przed zbiorem nie zraszaj liści Metodyka daje przy mączniaku rzekomym kapustnych bardzo konkretne zalecenie: nie deszczować roślin w okresach chłodniejszych i w okresie przedzbiorczym. Zarodniki tego patogena powstają przy wysokiej wilgotności i temperaturze 10-17°C, czyli dokładnie w takich warunkach, jakie panują w polskim październiku. Choroba atakuje głównie tuż przed zbiorem, a porażona kapusta źle się przechowuje. Chłodno i wilgotno przed zbiorem — mączniak rzekomy kapustnych Wilgotno i umiarkowanie ciepło — szara pleśń na główkach Wyłapuj ślimaki, zanim ogryzą serce rozety Ślimaki najchętniej zjadają najmłodsze części kapusty, czyli stożki wzrostu i liścienie — a to dokładnie te miejsca, których uszkodzenie oznacza brak główki. Żerują nocą, w dzień siedzą w ukryciu, więc łatwo je przeoczyć; jedynym śladem bywa śluz na liściach i na ziemi. Zbieraj suche, nieuszkodzone i nieprzejrzałe główki Mokra zgnilizna bakteryjna wchodzi w roślinę przez uszkodzenia mechaniczne i przez tkanki zniszczone wcześniej przez inne choroby i szkodniki, a ujawnia się dopiero po tygodniach przechowywania. Z kolei cętkowana plamistość, czyli drobne jasnobrązowe punkciki o średnicy około 2 mm, pojawia się na główkach przejrzałych i przechowywanych w zbyt niskiej temperaturze. Po zbiorze usuń wszystkie resztki i głęboko przekop grządkę Na resztkach kapusty zimuje bardzo dużo agrofagów naraz: czerń krzyżowych i szara pleśń w postaci grzybni i sklerocjów, jaja mszycy kapuścianej, poczwarki tantnisia, chrząszcze pchełek i chowaczy, bobówki śmietki kapuścianej oraz gąsienice rolnic i piętnówki. Głębokie przekopanie zabija znaczną ich część mechanicznie, a resztę wyrzuca na powierzchnię, gdzie zjadają je ptaki i drapieżne biegaczowate. Po przekopaniu sprawdź, czy w glebie nie zostały drutowce
Listopad	Przeglądaj liście na gąsienice i larwy gnatarza Zbieraj suche, nieuszkodzone i nieprzejrzałe główki Mokra zgnilizna bakteryjna wchodzi w roślinę przez uszkodzenia mechaniczne i przez tkanki zniszczone wcześniej przez inne choroby i szkodniki, a ujawnia się dopiero po tygodniach przechowywania. Z kolei cętkowana plamistość, czyli drobne jasnobrązowe punkciki o średnicy około 2 mm, pojawia się na główkach przejrzałych i przechowywanych w zbyt niskiej temperaturze. Po zbiorze usuń wszystkie resztki i głęboko przekop grządkę Na resztkach kapusty zimuje bardzo dużo agrofagów naraz: czerń krzyżowych i szara pleśń w postaci grzybni i sklerocjów, jaja mszycy kapuścianej, poczwarki tantnisia, chrząszcze pchełek i chowaczy, bobówki śmietki kapuścianej oraz gąsienice rolnic i piętnówki. Głębokie przekopanie zabija znaczną ich część mechanicznie, a resztę wyrzuca na powierzchnię, gdzie zjadają je ptaki i drapieżne biegaczowate. Po przekopaniu sprawdź, czy w glebie nie zostały drutowce

Zależne od pogody i obserwacji

Okno pogodowe na zabieg

Choroby

Kiła kapusty Plasmodiophora brassicae — Na korzeniach powstają wrzecionowate lub guzowate narośla. Rośliny słabo rosną, więdną w upalne dni mimo wilgotnej gleby, a przy silnym porażeniu kapusta pekińska w ogóle nie wydaje plonu handlowego. Objawy widać dopiero po wyrwaniu rośliny.
Mączniak rzekomy kapustnych Peronospora parasitica — U starszych roślin pierwsze objawy to oliwkowożółte plamy na górnej stronie dolnych liści. W obrębie tych przebarwień, na dolnej stronie blaszki, w okresach wysokiej wilgotności widać obfity białoszary nalot zarodników. Porażone liście opadają, a główki mają obniżoną wartość przechowalniczą.
Czerń krzyżowych Alternaria spp. — Porażeniu ulegają najczęściej dolne, starsze liście. Pojawiają się na nich różnej wielkości koncentryczne, ciemno zabarwione plamy, otoczone zwykle żółtawą obwódką. Powierzchnię plam pokrywa warstwa mączystego, ciemnobrązowego nalotu zarodników.
Szara pleśń Botrytis cinerea — Początkowo brązowe, wodniste plamy różnej wielkości na liściach. W okresach chłodnej, wilgotnej pogody przebarwienia pokrywają się obfitym szarofioletowym nalotem zarodników. W trakcie tworzenia główek i przed zbiorem grzyb atakuje obumarłe lub mechanicznie uszkodzone części główki.
Mokra zgnilizna bakteryjna Pseudomonas spp., Erwinia spp. — Początkowo małe, wodniste plamki u nasady liści, szybko powiększające się i obejmujące cały zaatakowany organ. Gnijące rośliny mają charakterystyczny, nieprzyjemny zapach. Występuje zarówno w czasie wegetacji, jak i podczas przechowywania.
Zgorzel siewek kapustnych (czarna nóżka) Pythium spp., Fusarium spp., Rhizoctonia solani, Alternaria spp. — Masowe zamieranie kiełków przed wschodami lub zamieranie siewek zaraz po wschodach. Rośliny porażone w starszym wieku mogą przetrwać — część podliścieniowa jest wtedy zdrewniała i lekko przewężona.
Brzegowe i wewnętrzne zamieranie liści (tipburn) zaburzenie fizjologiczne — W okresie tworzenia główek na obrzeżach najmłodszych liści następuje zbrunatnienie i zasychanie tkanek. W okresie intensywnego wzrostu główek może też wystąpić wewnętrzne zbrunatnienie tuż przy głąbie. Przy dużej wilgotności martwe tkanki stają się miejscem rozwoju mokrej zgnilizny bakteryjnej lub szarej pleśni. W praktyce objawy bywają mylone z czarną zgnilizną bakteryjną.
Cętkowana plamistość kapusty (nekrotyczna plamistość) zaburzenie fizjologiczne — Delikatne, jasnobrązowe punkciki o średnicy około 2 mm, czasem otoczone żółtawą obwódką, pojawiające się na przejrzewających główkach. Przebarwienia mogą się powiększać do 1 cm i łączyć ze sobą, powodując zamieranie części rośliny. Najczęściej widoczne podczas długotrwałego przechowywania w nieodpowiedniej temperaturze.

Szkodniki

Śmietka kapuściana Delia radicum — Larwy pierwszego pokolenia żerują w korzeniu głównym i szyjce korzeniowej świeżo posadzonej rozsady — już 3 larwy w jednej roślinie hamują wzrost i zwykle prowadzą do jej zamarcia. Uszkodzone rośliny słabo rosną, więdną i łatwo je wyciągnąć z ziemi. Larwy drugiego i trzeciego pokolenia drążą korytarze w głównych nerwach liści i uszkadzają główki.
Pchełki Phyllotreta spp. — Chrząszcze wygryzają w liściach liczne drobne otwory. Poza utratą powierzchni asymilacyjnej roślina traci przez nie dużo wody — przy masowym wystąpieniu rośliny więdną, liście brązowieją i zamierają. Najgroźniejsze dla młodych roślin.
Chowacze Ceutorrhynchus spp. — Chowacz czterozębny wygryza nieregularne dziury w blaszce liściowej, a jego larwy uszkadzają główne nerwy liści. Larwy chowacza brukwiaczka żerują w wierzchołkach wzrostu, pędach i ogonkach liściowych — porażone rośliny nie wytwarzają główek. Chowacz galasówek powoduje narośla o średnicy około 1 cm na szyjce korzeniowej lub korzeniu głównym.
Mszyca kapuściana Brevicoryne brassicae — Żeruje w koloniach. Opanowane liście skręcają się i odbarwiają, tkanka bywa różowofioletowa. Jeśli mszyce zasiedlą liście środkowe, kapusta w ogóle nie wytworzy główki, a przy bardzo silnym opanowaniu młode rośliny zamierają. Zasiedlone główki tracą wartość handlową.
Mszyca brzoskwiniowa Myzus persicae — Liście skręcają się i odbarwiają. Jeśli mszyce zaatakują rozsadę, kapusta nie wytworzy główki; przy bardzo silnym opanowaniu młode rośliny zamierają. Jest wektorem około 100 wirusów roślinnych — to główny powód, dla którego jest groźniejsza, niż wynikałoby z samych szkód z żerowania.
Gnatarz rzepakowiec Athalia rosae — Larwy, w niektórych regionach nazywane czarną liszką, na młodych roślinach powodują gołożery, na starszych szkieletowanie liści. Są bardzo żarłoczne — przy dużej liczebności wystarczy kilka dni, żeby zniszczyły całą uprawę. Szczególnie groźne dla rozsady na rozsadniku i świeżo posadzonej w polu.
Paciornica krzyżowianka Contarinia nasturtii — Larwy uszkadzają liście sercowe. W uszkodzonych roślinach zanika stożek wzrostu i główki nie tworzą się wcale albo formuje się po kilka małych. Skutkiem żerowania bywają skorkowaciałe blizny, zgrubiałe i skręcone ogonki liściowe oraz kędzierzawienie liści; czasem uszkodzenia są niewidoczne. Silnie uszkodzone rośliny atakują potem choroby gnilne.
Bielinek kapustnik Pieris brassicae — Znaczenie gospodarcze mają gąsienice drugiego pokolenia. Młode żerują gromadnie, starsze rozchodzą się po roślinie i szkieletują liście, zostawiając tylko grubsze nerwy. Roślina jest zanieczyszczona odchodami.
Bielinek rzepnik Pieris rapae — Gąsienice żerują pojedynczo. Początkowo wygryzają dziury między nerwami blaszki liściowej, starsze wgryzają się do główek. Główki są zanieczyszczone odchodami i nie nadają się do spożycia.
Tantniś krzyżowiaczek Plutella maculipennis — Gąsienice żerują w liściach sercowych i w zawiązujących się główkach. Rośliny z uszkodzonym stożkiem wzrostu nie zawiązują główek. Początkowo gąsienice minują liście, potem zjadają miękisz, przez co w liściach zewnętrznych powstają charakterystyczne okienka.
Piętnówka kapustnica Mamestra brassicae — Gąsienice początkowo wygryzają na powierzchni liści duże, okrągłe otwory, zostawiając nienaruszone brzegi i nerwy. Później wgryzają się do główek, zanieczyszczają je odchodami i powodują gnicie. Po wejściu do główki są praktycznie niedostępne dla preparatów.
Błyszczka jarzynówka Autographa gamma — Gąsienice dziurawią liście i powodują gołożery — liście zostają nadgryzione lub całkowicie zjedzone. Na roślinie i wokół niej widać brązowe odchody szkodnika.
Wciornastek tytoniowiec Thrips tabaci — Najwięcej szkód wyrządza na odmianach średnio wczesnych i późnych. Na liściach zewnętrznych liczne drobne, jasnobeżowe plamy, którym zawsze towarzyszą odchody w postaci drobnych czarnych kropek. Na liściach wewnętrznych tworzą się drobne, jasne, płaskie brodawki — larwy i dorosłe wchodzą nawet do 20. liścia w głąb główki.
Rolnice (gąsienice sówkowatych) Agrotis segetum, Agrotis ypsilon i inne — Młode gąsienice żerują na częściach nadziemnych i podcinają wschodzące rośliny, co daje charakterystyczne placowe wypadanie roślin. Jedna gąsienica może zniszczyć do kilkunastu roślin. Starsze stadia w dzień kryją się w glebie, a nocą podgryzają rośliny przy ziemi, tak że się przewracają.
Drutowce (larwy sprężykowatych) Elateridae — Larwy podgryzają i zjadają podziemne części roślin przez cały okres wegetacji. Wiosną żerują na kiełkujących nasionach, przerzedzając wschody. W korzeniach kapusty wyżerają głębokie dziury i korytarze, czasem na wylot; w miejscu uszkodzenia tkanka gnije, bo rana ułatwia wnikanie bakteriom i grzybom. Szkody są znacznie większe w lata wilgotne.
Pędraki Melolontha melolontha, Phyllopertha horticola, Amphimallus solstitialis — Larwy wygryzają w korzeniach rany, przez które wnikają bakterie i grzyby chorobotwórcze — bezpośrednim skutkiem jest gnicie korzeni i podstawy rośliny. Pędraki żerują na głębokości do 25 cm.
Mątwik burakowy Heterodera schachtii — Nicień wprowadza do rośliny enzymy zaburzające jej rozwój. Zaatakowane rośliny mają zahamowany wzrost i żółknące liście, a system korzeniowy jest nadmiernie rozwinięty i tworzy tak zwaną brodę z ciągle wyrastających korzeni przybyszowych.
Ślimaki Arion spp., Deroceras spp. i inne — Uszkadzają zarówno wschody, jak i rozsadę. Wygryzają w liściach dziury, czasem powodują całkowity gołożer, albo zeskrobują tkankę, zostawiając górną skórkę. Najchętniej zjadają najmłodsze części kapusty — stożki wzrostu i liścienie, czyli dokładnie te, których utrata oznacza brak główki.