Sałata

Lactuca sativa warzywo

Co zrobić we wrześniu

We wrześniu nic nie wypada. Najbliższy termin: Wysiej rozsadę w odpowiedniej temperaturze — za 5 mies. (lut–kwi).

Kalendarz zabiegów

Luty	Wysiej rozsadę w odpowiedniej temperaturze Sałata ma wąskie okno kiełkowania. Powyżej 25°C okrywa nasienna przestaje przepuszczać gazy, kiełek zamiera w środku i nasiona po prostu nie wschodzą — częsty powód nieudanych letnich siewów. Z kolei niedobór światła po wschodach wyciąga siewki, rozety siedzą wtedy zbyt wysoko i główki wyrastają zniekształcone.
Marzec	Ustal przedplon i przerwę w uprawie Sałata ma wyjątkowo szeroki wybór przedplonów, ale dwie sprawy są nieprzepuszczalne: nicienie (guzak północny, mątwiki) wymagają aż pięcioletniej przerwy, a po stwierdzonej bakteryjnej plamistości liści metodyka każe odczekać co najmniej pięć miesięcy, bo bakterie przeżywają na resztkach liści od jednego do czterech miesięcy. Wybierz przewiewne i nasłonecznione miejsce To najtańsza ochrona sałaty, jaka istnieje. Metodyka wprost wskazuje lokalizację jako główny czynnik zapobiegający epidemii mączniaka rzekomego i szarej pleśni: w miejscu zacienionym, otoczonym krzewami lub blisko wody liście są rano długo zwilżone mgłą, a długotrwałe zwilżenie liści to warunek numer jeden dla infekcji. Wiosną zrób odkrywki glebowe i wyłóż przynęty Wysiej rozsadę w odpowiedniej temperaturze Sałata ma wąskie okno kiełkowania. Powyżej 25°C okrywa nasienna przestaje przepuszczać gazy, kiełek zamiera w środku i nasiona po prostu nie wschodzą — częsty powód nieudanych letnich siewów. Z kolei niedobór światła po wschodach wyciąga siewki, rozety siedzą wtedy zbyt wysoko i główki wyrastają zniekształcone. Rozłóż czarną ściółkę, a na wierzch agrowłókninę Metodyka nazywa ściółkowanie czarną agrowłókniną zabiegiem zapewniającym bardzo dobry stan fitosanitarny uprawy: podstawa główki nie dotyka mokrej ziemi, więc odpada główna droga zakażenia szarą pleśnią, zgnilizną twardzikową i rizoktoniozą, a chwasty nie wschodzą. Biała agrowłóknina na wierzchu chroni przed przymrozkiem i przed ptakami, które rozdziobują rośliny i linie kroplujące.
Kwiecień	Ustal przedplon i przerwę w uprawie Sałata ma wyjątkowo szeroki wybór przedplonów, ale dwie sprawy są nieprzepuszczalne: nicienie (guzak północny, mątwiki) wymagają aż pięcioletniej przerwy, a po stwierdzonej bakteryjnej plamistości liści metodyka każe odczekać co najmniej pięć miesięcy, bo bakterie przeżywają na resztkach liści od jednego do czterech miesięcy. Wybierz przewiewne i nasłonecznione miejsce To najtańsza ochrona sałaty, jaka istnieje. Metodyka wprost wskazuje lokalizację jako główny czynnik zapobiegający epidemii mączniaka rzekomego i szarej pleśni: w miejscu zacienionym, otoczonym krzewami lub blisko wody liście są rano długo zwilżone mgłą, a długotrwałe zwilżenie liści to warunek numer jeden dla infekcji. Wiosną zrób odkrywki glebowe i wyłóż przynęty Wysiej rozsadę w odpowiedniej temperaturze Sałata ma wąskie okno kiełkowania. Powyżej 25°C okrywa nasienna przestaje przepuszczać gazy, kiełek zamiera w środku i nasiona po prostu nie wschodzą — częsty powód nieudanych letnich siewów. Z kolei niedobór światła po wschodach wyciąga siewki, rozety siedzą wtedy zbyt wysoko i główki wyrastają zniekształcone. Rozłóż czarną ściółkę, a na wierzch agrowłókninę Metodyka nazywa ściółkowanie czarną agrowłókniną zabiegiem zapewniającym bardzo dobry stan fitosanitarny uprawy: podstawa główki nie dotyka mokrej ziemi, więc odpada główna droga zakażenia szarą pleśnią, zgnilizną twardzikową i rizoktoniozą, a chwasty nie wschodzą. Biała agrowłóknina na wierzchu chroni przed przymrozkiem i przed ptakami, które rozdziobują rośliny i linie kroplujące. Wyrównaj glebę i zachowaj rozstawę Jeśli powierzchnia grządki jest nierówna, przy sadzeniu ziemia zasypuje liście sercowe — główka wyrasta krzywa i zaczyna od środka gnić. Zbyt gęste sadzenie odbiera roślinom światło, a to podnosi zawartość azotanów w liściach i sprzyja mączniakowi. Podlewaj pod korzeń, nie po liściach Sałata ma słabo rozwinięty system korzeniowy i jest bardzo wrażliwa na niedobór wody, ale zraszanie liści to jednocześnie zaproszenie dla szarej pleśni, zgnilizny twardzikowej i mączniaka rzekomego. Metodyka nazywa nawadnianie kroplowe optymalnym rozwiązaniem właśnie dlatego, że dostarcza wodę wprost pod korzeń bez zwilżania główki. Susza połączona z upałem powoduje, że sałata w ogóle nie zawiąże główki i wybije w pęd. Pieluj płytko, dopóki liście nie zakryją międzyrzędzi Zachwaszczenie sałaty metodyka wskazuje jako czynnik sprzyjający wprost mączniakowi rzekomemu i szarej pleśni — chwasty zacieniają rośliny, podnoszą wilgotność wokół nich i utrzymują wodę po deszczu. Są też bazą dla mszyc i miejscem rozwoju rolnic. Nie przesadzaj z azotem, dokarmiaj wapniem Nadmiar azotu daje przerośnięte, miękkie liście (tak zwane uszy słonia), przy których główka w ogóle się nie zawiązuje, a soczysta tkanka jest chętniej atakowana przez mszyce i łatwiej ulega mokrej zgniliźnie. Metodyka podaje wprost, że dokarmianie saletrą amonową sprzyja i mączniakowi rzekomemu, i antraknozie. Niedobór wapnia w roślinie daje brązowienie brzegów liści (tipburn), a na plamach tipburn przy wilgotności powyżej 80% natychmiast rozwija się szara pleśń i zgnilizna twardzikowa. Wyrywaj chore rośliny, zanim zakażą sąsiadki Przy mozaice sałaty to jedyna metoda, jaka w ogóle działa — nie istnieje żaden sposób zwalczania wirusa, a każda chora roślina jest źródłem zakażenia dla zdrowych za pośrednictwem mszyc. Ta sama zasada obowiązuje przy zgniliźnie twardzikowej i mokrej zgniliźnie: chore rośliny trzeba usuwać na bieżąco. Zawieś żółte tablice lepowe i reaguj w ciągu 10 dni Rozłóż deski na ślimaki i zbieraj je co rano
Maj	Wyrównaj glebę i zachowaj rozstawę Jeśli powierzchnia grządki jest nierówna, przy sadzeniu ziemia zasypuje liście sercowe — główka wyrasta krzywa i zaczyna od środka gnić. Zbyt gęste sadzenie odbiera roślinom światło, a to podnosi zawartość azotanów w liściach i sprzyja mączniakowi. Podlewaj pod korzeń, nie po liściach Sałata ma słabo rozwinięty system korzeniowy i jest bardzo wrażliwa na niedobór wody, ale zraszanie liści to jednocześnie zaproszenie dla szarej pleśni, zgnilizny twardzikowej i mączniaka rzekomego. Metodyka nazywa nawadnianie kroplowe optymalnym rozwiązaniem właśnie dlatego, że dostarcza wodę wprost pod korzeń bez zwilżania główki. Susza połączona z upałem powoduje, że sałata w ogóle nie zawiąże główki i wybije w pęd. Pieluj płytko, dopóki liście nie zakryją międzyrzędzi Zachwaszczenie sałaty metodyka wskazuje jako czynnik sprzyjający wprost mączniakowi rzekomemu i szarej pleśni — chwasty zacieniają rośliny, podnoszą wilgotność wokół nich i utrzymują wodę po deszczu. Są też bazą dla mszyc i miejscem rozwoju rolnic. Nie przesadzaj z azotem, dokarmiaj wapniem Nadmiar azotu daje przerośnięte, miękkie liście (tak zwane uszy słonia), przy których główka w ogóle się nie zawiązuje, a soczysta tkanka jest chętniej atakowana przez mszyce i łatwiej ulega mokrej zgniliźnie. Metodyka podaje wprost, że dokarmianie saletrą amonową sprzyja i mączniakowi rzekomemu, i antraknozie. Niedobór wapnia w roślinie daje brązowienie brzegów liści (tipburn), a na plamach tipburn przy wilgotności powyżej 80% natychmiast rozwija się szara pleśń i zgnilizna twardzikowa. Wyrywaj chore rośliny, zanim zakażą sąsiadki Przy mozaice sałaty to jedyna metoda, jaka w ogóle działa — nie istnieje żaden sposób zwalczania wirusa, a każda chora roślina jest źródłem zakażenia dla zdrowych za pośrednictwem mszyc. Ta sama zasada obowiązuje przy zgniliźnie twardzikowej i mokrej zgniliźnie: chore rośliny trzeba usuwać na bieżąco. Zawieś żółte tablice lepowe i reaguj w ciągu 10 dni Rozłóż deski na ślimaki i zbieraj je co rano Chłodno, wilgotno i bez słońca — mączniak rzekomy sałaty Deszcz, chłodne noce i długa rosa — szara pleśń Od zawiązywania główki oceniaj procent porażonej powierzchni Zbieraj przy suchej pogodzie i nie uszkadzaj główek Metodyka podaje wprost: nie prowadzić zbioru sałaty w czasie deszczowej pogody sprzyjającej infekcji. Mokra zgnilizna wchodzi przez zranienia mechaniczne, a rozwija się przy 25–30°C i częstych opadach, więc sałata zebrana mokra i poobijana rozpłynie się w ciągu paru dni. Zaraz po zbiorze uprzątnij resztki i przekop grządkę Metodyka każe resztki sałaty po zbiorach przyorać natychmiast, żeby zmniejszyć liczbę tworzących się sklerocjów rizoktoniozy. Na pozostawionych liściach przeżywają też bakterie bakteryjnej plamistości (od jednego do czterech miesięcy), a w glebie zimują sklerocja zgnilizny twardzikowej i szarej pleśni, bobówki śmietki oraz gąsienice rolnic. Głębokie przekopanie niszczy znaczną ich część mechanicznie albo wystawia je na żer ptaków.
Czerwiec	Pieluj płytko, dopóki liście nie zakryją międzyrzędzi Zachwaszczenie sałaty metodyka wskazuje jako czynnik sprzyjający wprost mączniakowi rzekomemu i szarej pleśni — chwasty zacieniają rośliny, podnoszą wilgotność wokół nich i utrzymują wodę po deszczu. Są też bazą dla mszyc i miejscem rozwoju rolnic. Nie przesadzaj z azotem, dokarmiaj wapniem Nadmiar azotu daje przerośnięte, miękkie liście (tak zwane uszy słonia), przy których główka w ogóle się nie zawiązuje, a soczysta tkanka jest chętniej atakowana przez mszyce i łatwiej ulega mokrej zgniliźnie. Metodyka podaje wprost, że dokarmianie saletrą amonową sprzyja i mączniakowi rzekomemu, i antraknozie. Niedobór wapnia w roślinie daje brązowienie brzegów liści (tipburn), a na plamach tipburn przy wilgotności powyżej 80% natychmiast rozwija się szara pleśń i zgnilizna twardzikowa. Wyrywaj chore rośliny, zanim zakażą sąsiadki Przy mozaice sałaty to jedyna metoda, jaka w ogóle działa — nie istnieje żaden sposób zwalczania wirusa, a każda chora roślina jest źródłem zakażenia dla zdrowych za pośrednictwem mszyc. Ta sama zasada obowiązuje przy zgniliźnie twardzikowej i mokrej zgniliźnie: chore rośliny trzeba usuwać na bieżąco. Zawieś żółte tablice lepowe i reaguj w ciągu 10 dni Połowa czerwca: sprawdź topole obok działki Chłodno, wilgotno i bez słońca — mączniak rzekomy sałaty Deszcz, chłodne noce i długa rosa — szara pleśń Od zawiązywania główki oceniaj procent porażonej powierzchni Zbieraj przy suchej pogodzie i nie uszkadzaj główek Metodyka podaje wprost: nie prowadzić zbioru sałaty w czasie deszczowej pogody sprzyjającej infekcji. Mokra zgnilizna wchodzi przez zranienia mechaniczne, a rozwija się przy 25–30°C i częstych opadach, więc sałata zebrana mokra i poobijana rozpłynie się w ciągu paru dni. Zaraz po zbiorze uprzątnij resztki i przekop grządkę Metodyka każe resztki sałaty po zbiorach przyorać natychmiast, żeby zmniejszyć liczbę tworzących się sklerocjów rizoktoniozy. Na pozostawionych liściach przeżywają też bakterie bakteryjnej plamistości (od jednego do czterech miesięcy), a w glebie zimują sklerocja zgnilizny twardzikowej i szarej pleśni, bobówki śmietki oraz gąsienice rolnic. Głębokie przekopanie niszczy znaczną ich część mechanicznie albo wystawia je na żer ptaków.
Lipiec	Wyrywaj chore rośliny, zanim zakażą sąsiadki Przy mozaice sałaty to jedyna metoda, jaka w ogóle działa — nie istnieje żaden sposób zwalczania wirusa, a każda chora roślina jest źródłem zakażenia dla zdrowych za pośrednictwem mszyc. Ta sama zasada obowiązuje przy zgniliźnie twardzikowej i mokrej zgniliźnie: chore rośliny trzeba usuwać na bieżąco. Zawieś żółte tablice lepowe i reaguj w ciągu 10 dni Połowa czerwca: sprawdź topole obok działki Od zawiązywania główki oceniaj procent porażonej powierzchni Zbieraj przy suchej pogodzie i nie uszkadzaj główek Metodyka podaje wprost: nie prowadzić zbioru sałaty w czasie deszczowej pogody sprzyjającej infekcji. Mokra zgnilizna wchodzi przez zranienia mechaniczne, a rozwija się przy 25–30°C i częstych opadach, więc sałata zebrana mokra i poobijana rozpłynie się w ciągu paru dni. Zaraz po zbiorze uprzątnij resztki i przekop grządkę Metodyka każe resztki sałaty po zbiorach przyorać natychmiast, żeby zmniejszyć liczbę tworzących się sklerocjów rizoktoniozy. Na pozostawionych liściach przeżywają też bakterie bakteryjnej plamistości (od jednego do czterech miesięcy), a w glebie zimują sklerocja zgnilizny twardzikowej i szarej pleśni, bobówki śmietki oraz gąsienice rolnic. Głębokie przekopanie niszczy znaczną ich część mechanicznie albo wystawia je na żer ptaków.

Zależne od pogody i obserwacji

Okno pogodowe na zabieg

Choroby

Mozaika sałaty Lettuce mosaic virus (LMV) — Objawy bardzo zróżnicowane. Liście roślin porażonych wcześnie są mniejsze, zdeformowane, na brzegach charakterystycznie ząbkowane, z nierównomiernie rozmieszczonymi jasno- i ciemnozielonymi plamkami; blaszka jest pokarbowana, a liść kędzierzawy. Później tkanka między nerwami zamiera i zasycha. Wcześnie zakażone odmiany głowiaste w ogóle nie tworzą główek; przy późniejszym zakażeniu zewnętrzne liście są żółte, poskręcane i odchylają się do tyłu od główki. Bywają brązowe, nekrotyczne plamki na liściach zewnętrznych.
Mączniak rzekomy sałaty Bremia lactucae — Na górnej stronie blaszki kanciaste, ograniczone nerwami oliwkowożółte lub jasnozielone plamy. Szybko się powiększają i brunatnieją, a na ich obszarze od spodu liścia pojawia się obfity biały lub białoszary nalot zarodników. Zarodnikowanie bywa widoczne także na górnej stronie liścia, przez co chorobę można początkowo pomylić z mączniakiem prawdziwym. Porażone rośliny karłowacieją i żółkną.
Szara pleśń Botrytis cinerea (Botryotinia fuckeliana) — Brunatne, gnilne plamy na szyjce korzeniowej i na liściach mających kontakt z glebą. Na ich powierzchni tworzy się szary, aksamitny, pylący nalot grzybni i zarodników. W sprzyjających warunkach porażenie obejmuje coraz większe fragmenty liści i główki, aż do zamarcia rośliny. W porażonych tkankach powstają czarne lub ciemnobrunatne sklerocja różnego kształtu i wielkości.
Zgnilizna twardzikowa Sclerotinia sclerotiorum — Objawy zaczynają się na szyjce korzeniowej, u nasady dolnych liści i na liściach dotykających podłoża: szarobiałe, współśrodkowo strefowane, szybko powiększające się plamy. W ich obrębie tworzy się biała, przypominająca watę grzybnia, a w niej po pewnym czasie czarne sklerocja. Zainfekowane rośliny więdną, żółkną, zamierają i gniją; nie tworzą główek handlowych.
Rizoktonioza sałaty Rhizoctonia solani (Thanatephorus cucumeris) — Grzyb atakuje dolne liście stykające się z podłożem. Najpierw na ogonkach liściowych i nerwach pojawiają się rdzawe, lekko zapadnięte uszkodzenia, z których mogą wyciekać krople bursztynowej cieczy; po wyschnięciu zostają czekoladowo-brązowe, zapadnięte plamy. Porażenie przechodzi z liścia na liść aż do całej główki, która w krótkim czasie zamienia się w śluzowatą masę, a potem wysycha i ciemnieje. Brązowa grzybnia i czarne sklerocja bywają widoczne na chorych tkankach i na ziemi pod gnijącą rośliną.
Mączniak prawdziwy sałaty Golovinomyces cichoracearum (Erysiphe cichoracearum) — Na górnej stronie starszych liści biały, mączysty nalot zarodników, który stopniowo pokrywa cały liść. Porażone fragmenty i całe liście zwijają się, żółkną, brązowieją i zasychają. Nalot grzybni bywa widoczny i na górnej, i na dolnej stronie blaszki. Zainfekowane główki są mniejsze. Może występować na sałacie równocześnie z mączniakiem rzekomym.
Mokra zgnilizna Pectobacterium carotovorum subsp. carotovorum — Na zewnętrznych liściach najpierw małe, czerwono-brązowe plamy jakby nasiąknięte wodą. Powiększając się, sprawiają, że sałata więdnie, staje się miękka i odbarwiona, tworząc duże śluzowate obszary przechodzące na liście wewnętrzne. Zgnilizna zewnętrznych liści prowadzi do wyłamania łodygi i gnicia rośliny, czemu towarzyszy charakterystyczny zapach zgnilizny. Na powierzchni chorych roślin często widać wypływającą śluzowatą masę.
Bakteryjna plamistość liści Xanthomonas campestris pv. vitians — Na starszych, zewnętrznych liściach małe (0,2–0,5 mm) ciemne plamy jakby nasiąknięte wodą, przechodzące potem na młodsze liście. Plamy powiększają się, zlewają i najczęściej przybierają kanciasty kształt; z czasem stają się ciemnobrązowe do czarnych, nekrotyczne i wyglądają na tłuste, prawie przezroczyste. Bywają otoczone jasnożółtą obwódką (halo). Tkanka wokół nich jest jasnozielona i sucha, potem żółkną całe liście.

Szkodniki

Mszyca brzoskwiniowa Myzus persicae — Żeruje w koloniach na dolnej stronie liści, wysysając sok. Rośliny słabną, wzrost hamuje, liście się deformują; przy uszkodzeniu stożka wzrostu sałata w ogóle nie wiąże główki. Najgroźniejsza jako wektor wirusa mozaiki sałaty.
Mszyca ziemniaczana smugowa Macrosiphum euphorbiae — Jak pozostałe mszyce: wysysa sok, hamuje wzrost i deformuje liście, przenosi wirusy. Osobniki bezskrzydłe są zielone i dorastają do 3,8 mm, mają czułki dłuższe od ciała — to odróżnia je od mszycy brzoskwiniowej.
Mszyca porzeczkowo-sałatowa (porzeczkowo-mleczna) Nasonovia ribisnigri — Mszyca o długości do 3 mm, barwy żółtej, z ciemnymi plamami na odwłoku. Wchodzi głęboko w główkę, przez co jest trudna do zauważenia i do zmycia przed jedzeniem.
Bawełnica topolowo-sałatowa Pemphigus bursarius — Larwy i osobniki dorosłe od czerwca do października żerują na korzeniach sałaty. Roślina ma zahamowany wzrost, główka karłowacieje, a przy silnym nasłonecznieniu więdnie. Na korzeniach owady przypominają strzępki waty — są obficie pokryte białym woskowym nalotem, długość do 1,8 mm.
Śmietka sałatówka Botanophila gnava — Szkodnik przede wszystkim plantacji nasiennych. Larwy żerują w koszyczkach nasiennych, wyjadając formujące się nasiona; uszkodzone kwiatostany nie otwierają się, bo sklejają je wyciekające mleczko. Na sałacie konsumpcyjnej praktycznie bez znaczenia.
Błyszczka jarzynówka Autographa gamma — Gąsienice (zielone lub zielonożółte, z jasnożółtymi paskami na bokach) szkieletują liście i zanieczyszczają główki odchodami; przy silnym nasileniu powodują gołożery.
Piętnówki Mamestra spp. — Gąsienice są szczególnie groźne dla młodych roślin — mogą je zniszczyć całkowicie. U starszych wygryzają dziury w liściach i wgryzają się do wnętrza główek; rośliny zanieczyszczają odchodami, a uszkodzona tkanka gnije.
Drutowce (larwy sprężykowatych) Elateridae — Silnie wydłużone, twarde larwy do 25 mm, początkowo białe, potem żółte i żółtobrązowe. Niszczą kiełkujące nasiona, uszkadzają młode rośliny i wgryzają się w szyjki korzeniowe i korzenie. Uszkodzone młode rośliny zawsze zamierają.
Pędraki Melolontha melolontha i inne Scarabaeidae — Białe, łukowato wygięte larwy z brązową głową i sinym końcem odwłoka. Wygryzają w korzeniach rany, przez które wnikają bakterie i grzyby chorobotwórcze — stąd gnicie roślin. Żerują do głębokości 25 cm.
Rolnice (gąsienice sówkowatych) Agrotis segetum i inne — Młodsze gąsienice żerują w dzień na nadziemnych częściach roślin, starsze kryją się w dzień w glebie i wychodzą nocą, podgryzając rośliny przy ziemi tak, że się przewracają. Liście wciągają do kryjówek albo szkieletują. Występują placowo.
Nicienie korzeniowe (guzak północny, mątwiki) Meloidogyne hapla i inne — Sałata słabo rośnie i ma niezdrowy wygląd — larwy zatykają naczynia we włośnikach korzeni. Na korzeniach powstają zgrubienia w postaci brodawek, a przy guzaku północnym duże guzowate wyrośla, z których wyrastają drobne korzonki.
Komarnice i lenie Tipulidae, Bibionidae — Larwy komarnic (do 40 mm, beznogie, ziemistoszare, lekko pomarszczone) i leni (walcowate, 15–25 mm, szaroziemiste) zjadają kiełkujące nasiona i korzenie rozsady. Lenie podcinają młode rośliny i wciągają je pod ziemię — tkanka w miejscu żerowania jest charakterystycznie postrzępiona.
Ziemiórki Sciaridae — Drobne, ciemne muchówki długości około 2 mm; szkody wyrządzają larwy w podłożu rozsady. Nalatują na podłoże o zbyt wysokiej wilgotności powierzchniowej, zwłaszcza gdy powierzchnia substratu zarasta glonami.
Ślimaki Arion spp., Deroceras spp., Cepaea spp. — Wygryzają w liściach dziury, czasem powodując całkowity gołożer, albo zeskrobują tkankę zostawiając samą górną skórkę. Najchętniej zjadają najmłodsze części sałaty, czyli stożki wzrostu — po takim uszkodzeniu roślina nie zawiąże główki.